Frå SV kom til i norsk politikk, har eit knippe saker vore mellom dei viktigaste for partiet: Sosialisme, ein friheitleg partikultur (flukta frå Haakon Lie), nei til NATO og kampen mot EU. I dag er desse sakene ein del av SV-sjela. Problemet er at medan det elles i verda har gått føre seg store endringar dei siste tiåra, så betyr desse sakene om lag det same for SV i dag som for 30–40 år sidan. Verda har forandra seg utan at SV har fornya seg. Spørsmålet er: Kan og bør SV fornye seg? Eg meiner det. Elles risikerer SV anno 2008 i røynda å verte landets mest konservative parti og å tvihalde på løysingar som ein kan hevde har gått ut på dato.

Verdigrunnlaget

Opphavleg bestod partisystemet vårt i Noreg som elles i Europa av parti som var interesse- og klassegrupperingar der kvar organiserte interesse hadde sitt parti. I dag er partia i større grad verdifellesskap. Partimedlemmene vert bundne saman av dei prinsippa og ideala som medlemmene deler. Når til dømes eg sjølv er med i SV, jamvel om eg ofte er usamd med i utanrikspolitikken til partiet, er det fordi SV i Noreg er det partiet som skal forvalte eit bestemt sett av verdiar – på same måte som våre søsterparti forvaltar den tilsvarande verdisamansetjinga i andre land. Det knippet av saker som har vore dei viktigaste for SV, er difor døme på SVs forvaltning av eit djupare verdigrunnlag som partiet deler med søsterpartia. Dette verdigrunnlaget forstår eg slik: I økonomisk politikk – på venstre–høgreaksen i politikken – er SV det partiet som er mellom kommunistane ytst til venstre og sosialdemokratane på venstre sida av sentrum, og som har demokratisk sosialisme som mål.

Den friheitlege kulturen illustrerer at det jamt over i desse partia samstundes er ei utstrakt liberal innstilling. Det er ofte ikkje fordi ein i partia har tenkt så nøye igjennom liberal statsteori (jamvel om ein burde det), men fordi sosialistar ofte er liberale i sitt vesen. Dei er så å seie liberale og tolerante personar og ender difor ofte opp med liberale standpunkt i politiske saker også.

Motstanden mot NATO og EU gjeld forvaltninga av det tredje verdisettet under saksfelta utanrikspolitikk og miljø. Dei liberale sosialistpartia skil seg ut ved at ein her er villig til å gå lenger for å fremje miljøsak, internasjonal fred og solidaritet i staden for å vere konsentrert om snevrare, kortsiktige nasjonale eigeninteresser. Men dette vert gjort på ulik måte av SV og mange av søsterpartia. Medan danske SF eller italienske eurokommunistar til dømes er for EU, symboliserer EU marknadsliberalisme og alt dagens SV trur det er lurt å vere mot – med eit mogleg unntak for EUs overnasjonalitet i klimaspørsmål, slik Dag Seierstad nyleg skreiv.

På denne måten kan ein seie at det er tre pilarar som ber verdigrunnlaget SV og partiets søsterparti byggjer politikken på: for det første sosialisme i økonomiske spørsmål, for det andre liberalisme når det gjeld individuell sjølvbestemming og for det tredje internasjonalisme og miljøvern. Korleis bør SV fornye seg i høve til måten partiet forvaltar desse verdisetta?

Sosialisme

Skiljet mellom utopien – draumesamfunnet langt fram i samfunnet – og visjonen – den meir konkrete ambisjonen om ein annan politikk – er viktig å forstå for sosialistar og andre som ønskjer eit anna økonomisk system. Utopiane er våre edlaste draumar, våre førestellingar om idealpolitikk. Men korleis vi skal nå fram til draumesamfunnet, er det ikkje så lett å sjå for seg. Mange meiner utopiar er naudsynte, og at det er bra når folk på venstresida kritiserer urettvise og skeive tilhøve i samfunnet i dag ved å vise til korleis det er i det utopiske draumesamfunnet. Sjølv meiner eg det motsette. Utopistane på venstresida fordummar debattane. Dei hindrar fornuftige løysingar i bytte for – ingenting. Difor er det fleire visjonar vi treng på venstresida, ikkje utopiar. Vi treng førestellingane ikkje berre om korleis eit betre samfunn skal vere, men også om korleis vi kan komme oss dit. Vi treng politikk for det dennesidige.

Diskusjonar om sosialisme kan forståast anten innanfor ei ramme av utopi eller ei ramme av visjon. Sosialisme som utopi er altså uinteressant, meiner eg, fordi ein føreset at folk er annleis enn dei i røynda er. Utopiar baserer politikken på ynskjetenking. Då har diskusjonen ingen relevans til politikkutforminga. Sosialisme som visjon er annleis. Då startar ein med minimumspremiss for kva som er mogleg, og tar inn over seg og lærer av historiske erfaringar – også dei ufordelaktige. Ein slik minimumspremiss er at eit reint planøkonomisk system ikkje er eit mål, slik historiske erfaringar har vist oss. Også ein sosialistisk økonomi må vere driven av etterspurnaden i marknaden. Men ved prinsipielt å ynskje og stimulere til anten offentleg eigarskap, arbeidar-/medarbeidareigarskap eller ein type forbrukarsamvirke har ein førestellingar om korleis den kapitalistiske profitten kan reduserast slik at meir av overskotet går til fellesskapet eller vert fordelt jamnare. Og kanskje viktigare: Då vil også økonomisk makt verte likare fordelt i staden for å vere ekstremt skeivfordelt som i dag. På denne måten vil sosialismen ta demokratiet eit skritt vidare – og innfri meir av det modernes løfte om frigjering.

Spørsmålet om sosialisme er slik ikkje spørsmål om marknad eller plan. For den diskusjonen er over; planøkonomien tapte. Sosialisme må bety likskap, både når det gjeld inntekter og når det gjeld eigarskap, i ein marknadsøkonomi innanfor politisk regulerte rammer. Sosialisme inneber ein ambisjon om å styrkje folks råderett over eigne liv også i økonomiske spørsmål. Med ei slik haldning er sosialisme ein visjon heller enn ein utopi. Sosialisme kan gje retning til politikkutforminga ved at vi prøver å tenkje igjennom og stimulere meir demokratiske eigarformer parallelt med reformer som fremjar sosioøkonomisk likskap.

Liberalisme

Når det gjeld liberalismen, er det enklare. I vårt opne og antiautoritære samfunn er det ikkje plass for halvstalinistiske partisekretærar lenger. I dag er utfordringane internt for alle partia annleis enn før, alle partia må handskast med den same avveginga mellom partilojalitet og eigenmarkeringar for dei som skal representere partiet. Det burde vere innlysande at i SV som elles i samfunnet, så kan ikkje valde representantar misbruke fridomen sin til dømes ved å sverte eige parti under valkampen utan at det får konsekvensar. Så frie bør vi ikkje vere.

Men liberalismen som verdisett handlar snarare om korleis staten skal gå fram enn om korleis det einskilde partiet skal gjere det. Venstreliberalisme betyr å arbeide for alles like rett til fridom. Alle borgarane må respekterast; same om ein ikkje har akkurat det same livssynet, kulturen eller legninga som majoriteten, har ein same kravet på respekt frå staten. Det som SV kan bli betre på med hjelp av liberalismen, er mellom anna å få større medvit om kva universelle menneskerettar inneber i vår tid, og om korleis vi skal balansere ulike omsyn i det fleirkulturelle samfunnet. For SV skjer den liberale tilnærminga ofte utan prinsipiell forankring slik at det fort kan bli litt inkonsistent. Til dømes i ein budsjettdebatten i 1979 sa Hanna Kvanmo at i ”SV har vi sett oss nødtvunget til å godta visse privatskoler som f.eks. Steinerskolen og Forsøksgymnaset i sin tid”. Men Kvanmo gjorde det derimot klårt at partiet ikkje ville røyste for løyvingar til Menighetsfakultetet. I det påfølgjande budsjettåret samanfatta så partifellen Stein Ørnhøi SVs haldning slik i budsjettdebatten om skulestellet: ”Litt forenklet kan en si det slik at SV støtter alle forslag til påplussinger – presteskap og den slags unntatt”. For så vidt kan vi skjøne den haldninga, men om vi no skulle ta på oss alvorsbrillene, ville vi krevje ei meir prinsipiell grunngjeving slik at ikkje ufavoriserte grupper med rette kjente seg diskriminerte. – Det er difor vi har liberal statsteori om korleis borgarane skal visast lik omtanke og respekt i den politiske praksisen. Bruk han, SV!

Kosmopolitikk

Kva så med det siste feltet, internasjonalismen inkludert miljøsaka? Det er altså her eg meiner SV som parti har stoppa opp i dei naturlege fornyingsprosessane alle partia er avhengige av for å unngå å bli tilstivna og utan relevans i høve til dei reelle utfordringane i samtida. Eg vil prøve å grunngje det, ved å nytte klimapolitikken som døme.

Den globale oppvarminga følgjer ikkje landegrensene. Klima er eitt av dei mange fenomena som gjer at verdsborgarane er knytte saman i eit lagnadsfellesskap. Framover vil 2/3 av auken i CO2-utslipp komme i den fattige delen av verda. Om Noreg, som har under 1% av dei samla utsleppa, reduserer desse sterkt, betyr det ingenting for klimaet om vi ikkje samstundes får dei andre landa til å endre sin politikk. Spørsmålet vert korleis vi kan bidra til ein endra politikk globalt. I eit reint nasjonalt perspektiv er det fantastisk om norske utslepp vert lik 0. Men med eit kosmopolitisk blikk må norske utslepp sjåast i samanheng med kva som skjer elles i verda.

Då SV for ei tid sidan hadde nestleiaren i miljø- og energikomiteen, brukte han kapasiteten til mellom anna å sloss også mot forureiningsfrie (utan CO2-utslepp) gasskraftsverk. Med eit reint nasjonalt perspektiv, kunne det kanskje verke rasjonelt. Men med eit kosmopolitisk blikk, der både Noreg og resten av verda er viktig for vurderinga, vert haldninga fullstendig absurd. Eg skundar meg å nemne at det difor er gledeleg at SV no har ein miljøvernminister som ser miljøsaka i eit globalt perspektiv. Utvikling av norske, forureiningsfrie gasskraftverk vert no ein (førebels ukoordinert) del av ein global miljøpolitikk; teknologiutviklinga skal komme landa i den tredje verda til gode.

Men det kosmopolitiske blikket er ikkje naudsynt berre i miljøsaka. Det gjeld på same måten i økonomisk politikk, i kampen mot terror, i handteringa av flyktningspørsmålet og så vidare. Ein kan jo til dømes ynskje seg at norske styrkjar vert trekte ut av Afghanistan og at det løyser problemet. Men i realiteten fører jo ikkje det til at Taliban forsvinn – så ein føreset at nokon andre må gjere jobben. Og når det gjeld økonomi, er det bra om våre nasjonale ordningar er rettvise. Men så lenge vår rikdom heng saman med plasseringa vår i den internasjonale økonomien, krev rettferd – med eit kosmopolitisk blikk – at vi også er opptekne av korleis internasjonale handelsreglar og arbeidslivsstandardar i andre land er. Nyt vi godt av at norske selskap plyndrar andre land til dømes ved å pumpe opp olje i utviklingsland utan at folk flest der får del i inntektene? Er delar til norske industriprodukt eller forbruksvarer i norske butikkar produserte under anstendige arbeidsforhold? Har makttilhøva i internasjonal økonomi endra seg dramatisk ved at nasjonale politikarar, jamfør PISA-testane, justerer politikken ut frå kva dei trur gagnar norske selskap i internasjonal konkurranse – slik at moderne kapitalmakt jamvel er indirekte og uuttala – og ikkje ut frå kva dei meiner er rett? Dersom svara på dei tre spørsmåla er ja, og det trur eg dei er, kan ikkje utfordringane løysast utan eit forpliktande internasjonalt samarbeid. Difor er det behov for ikkje berre eit kosmopolitisk blikk, men også ei forståinga av at det nasjonale demokratiet må supplerast med meir handlekraftige institusjonar enn bilaterale avtalar kan gje. For å vurdere korleis det nasjonale demokratiet fungerer, må både autonomi/sjølvstyre og suvereniteten vurderast. Overnasjonalitet eller forpliktande deltaking i ei rekkje internasjonale organisasjonar kan vere ein type samarbeid som isolert sett svekkjar det nasjonale sjølvstyret. Men det styrkjar suvereniteten i tydinga handlekraft. Globaliseringas tidsalder krev at vi gir noko frå oss – for å få noko anna. På venstresida, ikkje minst i SV, meiner eg spørsmålet om overnasjonalitet og forpliktande samarbeide må tenkjast gjennom på ny. Det handlar ikkje om anten nasjonalt demokrati eller overnasjonalitet/internasjonale avtalar. Fordi det andre styrkjer det første, handlar det om på den gode, gamle SV-måten å seie ja takk, begge deler

SV på dagsordenen

Får SV til å fornye politikken, ut frå eit verdigrunnlag som ligg fast, kan dei klassiske SV-sakene verte aktualiserte i ei ny tid. I staden for nesten alltid å vere på defensiven, kan SV då igjen vere med å setje venstresidas løysingar på dagsordenen og verte ei ja-kraft i norsk politikk. I staden for diskusjonar av typen: ”Hei, du snakkar om den heilage kua vår!”, trengst då ein vilje til open diskusjon – som kanskje er vanskeleg å få til i dagens SV. Same kva: Mitt SV bør konkretisere sosialismen, forstå liberalismen og sist, men ikkje minst – lansere kosmopolitikken.

Svein Tuastad er førsteamanuensis i statsvitenskap ved Universitetet i Stavanger og medlem i Sandes SV